Payızlıq taxıllarda erkən yaz nəzarəti və məhsuldarlığın qorunması

Fevralın sonu – mart aylarında payızlıq bitkilər (buğda, arpa) vegetasiya dövrünə yenidən başlayaraq qış yuxusundan çıxır. Bu mərhələdə bitkilər adətən zəif vəziyyətdə olur: yarpaqların bir hissəsi şaxtadan zədələnmiş, kök sistemi isə hələ tam aktivləşməmiş olur. Hava şəraitinin qeyri-sabit keçməsi – temperaturun tez-tez dəyişməsi və torpaqda yüksək rütubətin yaranması – göbələk xəstəliklərinin sürətli inkişafı üçün əlverişli mühit formalaşdırır.
Erkən yaz dövründə ən çox rast gəlinən xəstəliklərdən biri qar kifidir. Bu xəstəlik Microdochium və Fusarium cinslərinə aid göbələklər tərəfindən törədilir və xüsusilə uzun müddət qar örtüyü altında qalan və ya həddindən artıq nəmlənmiş sahələrdə geniş yayılır. 
Sahədə yarpaqların qonurlaşması, boz və ya çəhrayımtıl örtüyün əmələ gəlməsi və seyrəkləşmiş ləkələrin müşahidə olunması əsas əlamətlərdir. Torpaqda hava çatışmazlığı bitkini zəiflədir və xəstəliyin yayılmasını sürətləndirir. Nəticədə məhsuldar zoğların sayı azalır.
Bu dövrdə kök çürümələri də geniş yayılır və əsasən Fusarium göbələkləri ilə əlaqədardır. Xüsusilə sıxılmış və ağır torpaqlarda risk daha yüksək olur. Yoluxmuş bitkilər torpaqdan asanlıqla çıxır, kök boğazında qaralma müşahidə edilir. Kök sisteminin zədələnməsi su və qida maddələrinin mənimsənilməsini zəiflədir, nəticədə bitkinin inkişafı ləngiyir və məhsuldarlıq azalır.
Havanın temperaturu +10…+18 °C intervalında olduqda unlu şeh xəstəliyi aktivləşir. Onun törədicisi Blumeria graminis göbələyidir. Yarpaqların üzərində ağ, unvari örtük əmələ gəlir ki, bu da fotosintez prosesini zəiflədir, bitkinin böyüməsini ləngidir və gələcək sünbülün formalaşmasına mənfi təsir göstərir.
Yağışlı və rütubətli yaz şəraitində yarpaq ləkə xəstəliyi – septorioz da müşahidə olunur. Bu xəstəlik Zymoseptoria tritici tərəfindən törədilir və yarpaqlarda tünd haşiyəli qonur ləkələrin yaranması ilə xarakterizə olunur. Xəstəlik əsasən yağış damcıları vasitəsilə yayılır və sıx əkin sahələrində daha sürətlə inkişaf edir.
Daha isti bölgələrdə erkən yazda qonur pas xəstəliyi də qeydə alına bilər. Onun törədicisi Puccinia triticina göbələyidir. Yarpaqlar üzərində narıncı-qonur nöqtələr əmələ gəlir və sporlar külək vasitəsilə asanlıqla yayılaraq qısa müddətdə geniş əraziləri əhatə edə bilir. Pas xəstəliyi yarpaqların vaxtından əvvəl qurumasına və məhsuldarlığın azalmasına səbəb olur.
Ümumilikdə, erkən yaz xəstəliklərinin güclənməsinə üç əsas amil təsir göstərir: torpaqda və havada yüksək rütubət, zəifləmiş bitki və temperaturun +8…+10 °C-dən yuxarı olması. Buna görə də ilk növbədə sahəyə vizual baxış keçirilməli, bitkilərin sıxlığı, kolların vəziyyəti və bərpa səviyyəsi qiymətləndirilməlidir. Əgər sahənin 10–15 %-də yoluxma əlamətləri müşahidə olunursa və hava şəraiti xəstəliyin inkişafı üçün əlverişlidirsə, temperatur +8 °C-dən aşağı olmadığı halda fungisid tətbiqi məqsədəuyğun hesab edilir.
Erkən yazda azot gübrəsinin vaxtında və normaya uyğun verilməsi bitkinin sürətli bərpasını təmin edir və vegetativ inkişafı stimullaşdırır. Lakin normadan artıq azot tətbiqi bəzi xəstəliklərin, xüsusilə unlu şehin inkişafını gücləndirə bilər. Buna görə balanslaşdırılmış gübrələmə sistemi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Nəticə etibarilə, fevral–mart aylarında sahəyə müntəzəm nəzarət, vaxtında gübrələmə və zərurət yarandıqda qoruyucu tədbirlərin həyata keçirilməsi məhsuldarlığın qorunması baxımından həlledici rol oynayır. Erkən diaqnostika gələcək yüksək məhsulun əsas təminatıdır.

Gülnarə Abbasova  - Aqronom konsultant