Kifayət qədər suvarılsa da, yarpaqlar niyə yayda saralır?

Yay aylarında fermerlərin ən çox verdiyi suallardan biri budur: "Bağı müntəzəm suvarıram, amma yarpaqlar yenə də saralır. Səbəb nədir?"

Əksər hallarda ilk reaksiya suvarmanı artırmaq və ya əlavə gübrə tətbiq etmək olur. Halbuki yarpaqların saralması həmişə su çatışmazlığından xəbər vermir. Bəzən isə əksinə, həddindən artıq suvarma və ya torpaqda baş verən kimyəvi proseslər bitkinin qida maddələrini mənimsəməsinə mane olur.

Gəlin yay aylarında yarpaqların saralmasına səbəb olan ən geniş yayılmış amillərə nəzər salaq.

1. Torpaqda su var, amma kök onu qəbul edə bilmir

Fermerlər çox vaxt torpağın səthinə baxaraq onun kifayət qədər nəm olduğunu düşünürlər. Halbuki əsas məsələ torpağın hansı dərinliyə qədər nəmlənməsidir.

Əgər su yalnız torpağın üst qatını isladırsa, köklərin yerləşdiyi hissə quru qala bilər. Belə olduqda, torpağın səthi nəm görünsə də, bitki faktiki olaraq susuzluq keçirir.

Digər tərəfdən, uzun müddət davam edən həddindən artıq suvarma kök zonasındakı hava miqdarını azaldır. Nəticədə oksigen çatışmazlığı yaranır, köklər zəifləyir və qida elementlərinin mənimsənilməsi pozulur. Bu isə yarpaqların saralmasına səbəb olur.

Yəni problem bəzən suyun azlığında deyil, onun düzgün idarə olunmamasındadır.

2. Yüksək pH 

Azərbaycanın bir çox bölgəsində torpaqlar qələvi reaksiyalıdır (pH 7,8–8,8 və daha yüksək).

Belə torpaqlarda dəmir, sink və manqan kifayət qədər olsa belə, bitki onları mənimsəyə bilmir. Bu vəziyyət "gizli qida çatışmazlığı" adlanır.

Ən çox müşahidə olunan əlamətlər bunlardır:

* cavan yarpaqların saralması;
* damarların yaşıl qalması;
* zoğların inkişafının zəifləməsi;
* yarpaqların ölçüsünün kiçilməsi.

Belə hallarda fermerlər çox vaxt daha çox gübrə tətbiq edirlər. Lakin nəticə dəyişmir. Çünki problem qida elementinin torpaqda olmaması deyil, bitki tərəfindən mənimsənilməməsidir.

3. Hər sarı yarpaq azot çatışmazlığı demək deyil

Azot çatışmazlığında adətən əvvəlcə yaşlı yarpaqlar saralır. Əgər saralma əsasən cavan yarpaqlarda başlayırsa, səbəb çox vaxt dəmir, sink və ya manqan çatışmazlığı olur.

Saralma yarpağın yalnız kənarlarında müşahidə olunursa, kalium çatışmazlığı ehtimalı artır. Buna görə də yarpağın hansı hissəsinin, hansı yaşda və necə saraldığını düzgün qiymətləndirmək diaqnozun dəqiq qoyulması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

4. Yayın yüksək temperaturu da yarpaqların saralmasına səbəb ola bilər

40°C-yə yaxın və ya daha yüksək temperatur şəraitində bitki özünü qorumaq üçün bir sıra fizioloji dəyişikliklərə məruz qalır.

Belə şəraitdə transpirasiya artır, su itkisi sürətlənir, fotosintez zəifləyir və köklərin qida maddələrini mənimsəmə qabiliyyəti azalır.

Nəticədə torpaqda kifayət qədər su olsa belə, bitki istilik stresinə məruz qala bilər. Xüsusilə günün isti saatlarında aparılan suvarmalar zamanı suyun bir hissəsi buxarlandığından gözlənilən effekt əldə olunmur.

5. Duzluluq da eyni əlamətləri yarada bilər

Bəzi təsərrüfatlarda problem suyun miqdarında deyil, onun keyfiyyətində olur.

Suvarma suyunda və ya torpaqda natrium və xlorun yüksək konsentrasiyası köklərin normal fəaliyyətini pozur.

Belə hallarda bitki kifayət qədər su ilə əhatə olunsa da, onu mənimsəməkdə çətinlik çəkir. Bu vəziyyət fizioloji quraqlıq adlanır.

Nəticədə yarpaqlar saralır, kənarları quruyur, bitkinin inkişafı zəifləyir və məhsuldarlıq azalır.

6. Kök sistemi sağlamdırmı?

Əgər kök sistemi göbələk xəstəlikləri, nematodlar və ya uzunmüddətli oksigen çatışmazlığı nəticəsində zədələnibsə, bitki su və qida maddələrini normal şəkildə qəbul edə bilmir.

Bu halda yarpaqların saralması yalnız bir simptomdur. Əsas problem isə torpağın altında, kök sistemində baş verir.

Bəs nə etmək lazımdır?

Yarpaqlar saralmağa başlayan kimi suvarmanı artırmaq və ya təsadüfi gübrələr tətbiq etmək düzgün yanaşma deyil.

Əvvəlcə aşağıdakı suallara cavab tapmaq lazımdır:

* Saralan yarpaqlar cavan, yoxsa yaşlıdır?
* Saralma bütün yarpaq boyuncadır, yoxsa damarlar yaşıl qalır?
* Problem bütün bağda müşahidə olunur, yoxsa yalnız müəyyən sahədə?
* Son vaxtlar suvarma və ya gübrələmə rejimində dəyişiklik olubmu?
* Torpağın pH və duzluluq göstəriciləri nə qədərdir?
* Suvarma suyu analiz olunubmu?

Bu sualların cavabları problemin mənbəyini müəyyənləşdirməyə kömək edir, amma dəqiq səbəbi yalnız analiz müəyyən edə bilər.

Yarpaqların saralması onlarla müxtəlif səbəbdən yarana bilər və bu səbəblərin əlamətləri çox vaxt bir-birinə bənzəyir. Vizual baxış ilkin fikir formalaşdırmağa kömək etsə də, düzgün qərar vermək üçün torpaq, yarpaq və su analizlərinin aparılması, zərurət olduqda isə fitopatoloji müayinənin həyata keçirilməsi vacibdir.

Belə yanaşma həm lazımsız gübrə və pestisid xərclərinin qarşısını alır, həm də problemin vaxtında müəyyən edilərək aradan qaldırılmasına imkan verir.

Nəticə etibarilə, yay aylarında yarpaqların saralması həmişə susuzluğun göstəricisi deyil. Bunun səbəbi yüksək pH, qida elementlərinin mənimsənilməməsi, kök sisteminin zədələnməsi, torpağın və ya suyun duzluluğu, yüksək temperatur stresi və ya düzgün olmayan suvarma rejimi ola bilər.

Bitkilər yarpaqları vasitəsilə bizə siqnal verir. Həmin siqnalları düzgün qiymətləndirmək isə məhsulu qorumağın ilk və ən vacib addımıdır.

Gülnarə Abbasova  - Aqronom konsultant